Thưởng chuyên cần: nghỉ phép có mất thưởng không, và viết quy chế thế nào

Thưởng chuyên cần là khoản nhỏ — vài trăm nghìn một tháng — nhưng lại sinh ra nhiều tranh cãi hơn hẳn so với số tiền của nó. Lý do khá đơn giản: luật không định nghĩa thế nào là chuyên cần, nên mỗi người tự hiểu theo cách có lợi cho mình, và cuối tháng hai cách hiểu gặp nhau trên bảng lương.

Câu hỏi gây gãy nhiều nhất chỉ có một: nghỉ phép năm — là quyền của người lao động — thì có mất thưởng không?

Luật nói gì, và không nói gì

Bộ luật Lao động 2019 Điều 104 xếp thưởng vào quyền quyết định của người sử dụng lao động, căn cứ kết quả sản xuất kinh doanh và mức độ hoàn thành công việc. Không có điều khoản nào bắt buộc phải có thưởng chuyên cần, cũng không có mức sàn.

Nhưng chính Điều 104 đặt ra ba ràng buộc dễ bị bỏ qua: phải có quy chế thưởng, phải công bố công khai tại nơi làm việc, và phải tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động ở nơi có tổ chức đó. Thưởng theo thói quen truyền miệng, không có quy chế, là chỗ yếu khi có tranh chấp.

Vì luật để trống phần định nghĩa, nên toàn bộ phần “thế nào là đủ chuyên cần” nằm ở quy chế. Viết mơ hồ thì tháng nào cũng phải giải thích lại.

Những mốc làm mất thưởng, xếp theo mức gây tranh cãi

Trong thực tế, các công ty thường dùng một hoặc vài mốc dưới đây. Càng xuống dưới càng dễ cãi:

• Vắng không phép. Gần như không ai tranh cãi — nghỉ không báo thì mất thưởng.
• Nghỉ không lương. Cũng ít tranh cãi, vì người lao động chủ động xin nghỉ ngoài chế độ.
• Không đủ số ngày công chuẩn của kỳ. Rõ ràng về mặt số học, nhưng cần nói rõ “công chuẩn” đếm thế nào.
• Nghỉ phép năm có lương. Đây là chỗ gãy. Nghỉ phép là quyền theo Điều 113, nên nhiều người thấy vô lý khi dùng quyền của mình lại bị mất thưởng. Công ty thì lập luận rằng thưởng là để khuyến khích có mặt đủ. Cả hai đều có lý — nên phải chọn và ghi rõ.
• Nghỉ phép nửa ngày. Chỗ bị bỏ sót nhiều nhất. Quy chế viết “không nghỉ ngày nào” thì nửa ngày tính là gì? Không trả lời trước thì sẽ phải trả lời lúc đang tranh cãi.

Viết quy chế thế nào cho khỏi cãi

Một quy chế dùng được không cần dài. Nó cần trả lời đủ bốn câu, bằng chữ không diễn giải được theo hai nghĩa:

Một — mốc đủ công là gì? Ghi số cụ thể, ví dụ “đủ số ngày công chuẩn của kỳ”, và nói rõ ngày lễ có lương, ngày nghỉ hằng tuần có tính vào đó không.

Hai — loại nghỉ nào làm mất thưởng? Liệt kê thẳng: vắng không phép, nghỉ không lương, nghỉ phép có lương — từng loại một, có hoặc không. Đừng gộp thành “nghỉ”.

Ba — nửa ngày xử lý ra sao? Một câu là đủ, nhưng phải có.

Bốn — đi muộn, về sớm có tính không? Nếu có thì bao nhiêu lần, trễ bao nhiêu phút thì bị tính.

Viết xong thì dán ở nơi làm việc. Quy chế nằm trong máy kế toán không thoả điều kiện công bố công khai của Điều 104.

Phần thuế

Thưởng chuyên cần là thu nhập từ tiền lương, tiền công và không thuộc các khoản được miễn, nên cộng vào thu nhập chịu thuế thu nhập cá nhân của tháng nhận thưởng. Không có ngoại lệ nào cho khoản này vì tên gọi của nó.

Vì sao tính tay hay lệch

Khoản này chỉ có hai kết quả — được hoặc không — nên nhìn thì dễ. Cái khó là phải rà lại cả tháng của từng người trước khi kết luận: có ngày vắng nào không, có đơn nghỉ nào đã duyệt không, đơn đó là phép có lương hay không lương, có ngày nào nghỉ nửa buổi không.

Với vài chục nhân viên, đó là vài trăm ô phải đối chiếu mỗi kỳ. Và vì kết quả chỉ là có hoặc không, nên khi sai thì sai hẳn một khoản — người lao động nhận ra ngay, còn người làm lương thì phải lần ngược cả tháng để giải thích.

Để hệ thống tự kết luận

Khi chấm công, đơn nghỉ và bảng lương nằm cùng một chỗ, khoản này tự suy ra từ dữ liệu đã có: đủ công chuẩn chưa, có vắng không phép không, có ngày nghỉ nào không và thuộc loại gì.

Trên Chấm Công Plus, mặc định là cách chặt — có ngày nghỉ nào, kể cả nghỉ phép nửa ngày, thì không được thưởng. Công ty muốn mềm hơn thì bật công tắc cho phép nghỉ phép có lương vẫn được thưởng; nghỉ không lương và vắng không phép vẫn mất. Mức tiền thưởng do công ty tự đặt.

Điều đáng giá hơn con số là dòng giải thích trên phiếu lương: khi không được thưởng, phiếu ghi rõ lý do — thiếu mấy công, vắng không phép mấy ngày, nghỉ nửa ngày phép mấy lần. Người lao động đọc là hiểu, không phải đi hỏi, và người làm lương không phải lần lại sổ để trả lời.

Quy định lao động và thuế có thể thay đổi. Khi áp dụng cho trường hợp cụ thể, nên đối chiếu văn bản gốc hoặc hỏi cơ quan quản lý lao động.