Lương gross và net khác nhau thế nào, quy đổi ra sao (số 2026)

Thỏa thuận 20 triệu, cuối tháng nhận về hơn 17 triệu. Câu hỏi “tiền đi đâu” xuất hiện gần như trong mọi đợt tuyển người mới, và nó không phải chuyện công ty giữ lại — đó là phần bảo hiểm bắt buộc và thuế thu nhập cá nhân.

Bài này đi hết đường từ gross về net bằng số của năm 2026, vì cả giảm trừ gia cảnh lẫn biểu thuế đều vừa đổi.

Gross trừ những gì

Bước một — bảo hiểm bắt buộc. Người lao động đóng tổng 10,5% trên tiền lương đóng bảo hiểm:

• Bảo hiểm xã hội: 8%
• Bảo hiểm y tế: 1,5%
• Bảo hiểm thất nghiệp: 1%

Đoàn viên công đoàn đóng thêm đoàn phí 0,5%. Phía doanh nghiệp còn đóng thêm 21,5% nữa cho cùng người đó, nhưng khoản ấy là chi phí của công ty, không trừ vào lương.

Bước hai — giảm trừ gia cảnh. Trừ tiếp 15.500.000 đồng cho bản thân, cộng 6.200.000 đồng cho mỗi người phụ thuộc đã đăng ký.

Bước ba — tính thuế theo biểu lũy tiến. Phần còn lại mới là thu nhập tính thuế, và áp biểu 5 bậc có hiệu lực từ 1/1/2026:

• Đến 10 triệu: 5%
• Trên 10 đến 30 triệu: 10%
• Trên 30 đến 60 triệu: 20%
• Trên 60 đến 100 triệu: 30%
• Trên 100 triệu: 35%

Lũy tiến nghĩa là từng phần chịu mức riêng, không phải cả thu nhập chịu một mức. Lương nhích qua mốc không làm toàn bộ bị đánh thuế cao hơn — đây là hiểu lầm phổ biến nhất.

Một ví dụ bằng số

Gross 20.000.000 đồng, không có người phụ thuộc, có đóng đoàn phí.

• Bảo hiểm 10,5%: 2.100.000
• Đoàn phí 0,5%: 100.000
• Còn lại: 20.000.000 − 2.200.000 = 17.800.000
• Trừ giảm trừ bản thân 15.500.000 → thu nhập tính thuế 2.300.000
• Thuế bậc 1: 2.300.000 × 5% = 115.000
• Thực nhận: 17.685.000 đồng

Thêm một người phụ thuộc là thu nhập tính thuế về 0 và không còn phải nộp thuế. Đây là lý do con số thực nhận của hai người cùng mức gross vẫn khác nhau, và vì sao không có tỷ lệ gross-sang-net chung.

Hai cái trần hay bị quên

Tiền lương dùng để tính bảo hiểm không phải lúc nào cũng bằng lương gross — nó bị chặn trên:

• Bảo hiểm xã hội và y tế đóng tối đa trên 20 lần mức lương cơ sở. Lương cơ sở tăng lên 2,53 triệu từ 1/7/2026, nên trần là 50,6 triệu (nửa đầu năm là 46,8 triệu).
• Bảo hiểm thất nghiệp đóng tối đa trên 20 lần lương tối thiểu vùng. Vùng I là 106,2 triệu, các vùng khác thấp hơn.

Với người lương cao, bỏ qua trần là tính dư tiền bảo hiểm — và vì bảo hiểm được trừ trước khi tính thuế nên sai này kéo theo sai luôn số thuế.

Ba chỗ bảng tính tay hay lệch

Lấy nhầm gốc tính bảo hiểm. Có công ty tính 10,5% trên tổng thu nhập gồm cả phụ cấp và tiền thưởng. Gốc đúng là tiền lương đóng bảo hiểm theo hợp đồng, không phải mọi khoản nhận được.

Áp một mức thuế cho cả thu nhập. Lấy thu nhập tính thuế rồi nhân thẳng một tỷ lệ là sai bản chất lũy tiến, và thường ra số cao hơn thực tế.

Quên cập nhật người phụ thuộc. Nhân viên sinh con giữa năm, đăng ký người phụ thuộc, nhưng bảng lương vẫn chạy theo số cũ. Mỗi người phụ thuộc là 6,2 triệu giảm trừ mỗi tháng — bỏ sót là trừ dư thuế suốt nhiều kỳ.

Khi nào nên để hệ thống tính

Vài người thì làm tay vẫn ổn. Vấn đề xuất hiện khi số người tăng và các mốc thay đổi giữa năm — như chính năm 2026 có hai mốc: biểu thuế mới từ 1/1 và trần bảo hiểm mới từ 1/7. Bảng Excel dựng từ đầu năm sẽ tính sai các kỳ sau mà không báo gì.

Khi lương tính trên cùng hệ thống với chấm công, các mốc này gắn theo kỳ lương: kỳ tháng 6 dùng trần cũ, kỳ tháng 7 dùng trần mới, không ai phải nhớ đổi. Phiếu lương tách sẵn từng dòng — bảo hiểm, giảm trừ, thuế — nên khi nhân viên hỏi “sao tháng này nhận ít hơn” thì có chỗ chỉ vào, không phải mở lại file để dò.

Quy định thuế và bảo hiểm có thể thay đổi. Khi áp dụng cho trường hợp cụ thể, nên đối chiếu văn bản gốc hoặc hỏi cơ quan thuế và cơ quan bảo hiểm xã hội quản lý.